De oud, de gitaar en flamenco

Wat de oud is

Wikipedia beschrijft de oud als een peervormig, fretloos snaarinstrument met korte hals van het luittype uit het Midden-Oosten. Het ontbreken van frets en de kortere hals onderscheiden hem van de westerse luit. Hij wordt bespeeld met een plectrum dat risha heet. Voor de Arabische naam bestaan verschillende voorgestelde herkomsten, waaronder een woord dat hout of stok betekent, en een geleerde heeft een Perzische bron voorgesteld met de betekenis snaar. De foto toont een les op het instrument in Caïro.

Snaren en koren

Een oud heeft gewoonlijk elf snaren in zes koren, hoewel sommige modellen vijf of zeven koren hebben, wat neerkomt op tien of dertien snaren. Een koor is een paar snaren dat samen wordt gestemd, dus het door Ziryab gemelde vijfde snarenpaar is een uitspraak over koren. Wikipedia presenteert de toeschrijving als overlevering en merkt op dat een andere schrijver, Ibn al-Haytham, eveneens een vijfde snaar vermeldt. Dat punt is van belang omdat het een met naam genoemde persoon verbindt met een verandering aan een instrument.

De oud komt naar Iberië

De Omajjaden brachten de oud naar Hispania toen zij het in 711 veroverden, aldus Wikipedia. Ziryab, een musicus die naar al-Andalus werd verbannen, wordt gecrediteerd met het toevoegen van een vijfde snaar en het stichten van een muziekschool in Córdoba. Tegen de elfde eeuw was islamitisch Iberië een centrum voor instrumentenbouw, en instrumenten verspreidden zich naar de Provence, beïnvloedden de troubadours en bereikten de rest van Europa. Westerse luiten ontstonden uit de middeleeuwse islamitische oud.

De flamencogitaar

Een flamencogitaar verschilt op verschillende manieren van een klassieke gitaar, aldus Wikipedia. Hij is lichter, met dunnere bovenbladen en minder bracing, voor een helderder en percussiever geluid. De snaren liggen lager, wat snel spel vergemakkelijkt, en een plastic slagplaat beschermt de klankkast tegen vingertikken die golpes worden genoemd. Achter- en zijkanten zijn meestal van cipres, gewone esdoorn of palissander. De gitaar begeleidt de zanger en de danser, en een gitarist heeft een sterk volume nodig om boven de schoenen van de dansers uit te komen.

Kijken naar de rechterhand

Wikipedia noemt drie veelvoorkomende technieken. Rasgueado is een rollend aanslaan dat ontstaat door de vingers van de rechterhand naar buiten te laten flitsen. Picado is een snelle eénlijnige toonladder die wordt gespeeld door twee vingers af te wisselen. Alzapúa is een techniek waarbij de duim van de rechterhand op en neer beweegt. In een kleine ruimte zijn alle drie zichtbaar vanaf een paar meter afstand, wat een reden is waarom een plek dichtbij de moeite loont. Let op de hand, niet alleen op de danser, en je zult beginnen te horen welke techniek welk geluid maakt.

Waar de alzapúa vandaan komt

Het artikel zegt dat de alzapúa wortels heeft in de plectrumtechniek van de oud. Dat is de duidelijkst gedocumenteerde draad tussen het instrument dat Ziryab wordt geacht te hebben veranderd en de gitaar die je in een flamencoruimte zult horen. Het maakt van de flamencogitaar geen vorm van oudspel, en het bewijst niet dat Ziryab zelf de gitaar heeft beïnvloed. Het zegt dat een gebaar dat met een plectrum op het ene instrument werd gebruikt, nu met een duim op een ander wordt gespeeld.

Wat omstreden blijft

De oorsprong van flamenco is omstreden. Wikipedia zet verschillende hypotheses uiteen, waaronder een die het koppelt aan Roma-migraties uit India en een andere, de arabistische theorie van Blas Infante, waarvan het zegt dat die niet breed wordt aanvaard. De vandaag meest aanvaarde visie verenigt de Gitano- en Andalusische these. UNESCO noemt Andalusië als het hartland en geeft de Gitano-gemeenschap een essentiële rol in de groei ervan. De oud is dus één draad tussen verschillende, niet het hele weefsel.

Lees verder: Ziryab, de merel van Córdoba

Voor wie dit niet is

Geen stemhandleiding of koopgids. Het vertelt je niet hoe je een van beide instrumenten bespeelt, en het gaat niet zover te beweren dat flamenco Arabische muziek is. Het is bedoeld voor een nieuwsgierige luisteraar die wil weten waarom een Madrileens café vernoemd naar een luitist uit Córdoba een redelijke plek is om een Spaanse gitaar te horen, en voor iedereen die graag weet waar een geluid vandaan komt voordat hij het live in een kleine ruimte hoort.